آنكه خود آن فانى و خاكستر شود . لهذا مجاهد راه دين و سالك مراحل مخلصين را دخول در عالمى و ظهور فعليّت آن كفايت نمىكند ، چه هنوز بقاياى عالم سافل در زواياى ذاتش كامن و به اين سبب به پاكان عالم بالاتر ناهمجنس و وصول به فيوضات و مراتب ايشان غير ميسّر . بلكه به اندك لغزشى يا قليل تكاهلى در جهاد و سلوك ، يا حصول مانعى در زمان اندكى ، باز به عالم سافل راجع مىشود . وَ نُرَدُّ عَلى أَعْقابِنا بَعْدَ إذْ هَدينَا اللَّه 6 : 71 ( سورهء انعام ، آيهء 71 ) و أكثر صحابهء حضرت سيّد المرسلين صلَّى اللَّه عليه و آله تا قرب جوار ظاهرى آن جناب را داشتند روشنى ايمان در ظاهر ايشان پيدا و لكن چون آثار كفر و جاهليت بالمرّه از ايشان بر طرف نشده و در بواطن ايشان كامن بود به محض مباعدت از خدمت آن جناب آثار ذاتيّهء ايشان غالب و نور ايمان از ظواهر ايشان به رياح عاصفهء حبّ جاه و مال و حسد و كينه منطفى گرديد ، وَما مُحَمَّدٌ إِلا رَسولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِه الرُّسُلُ أفَإنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أعْقابِكُمْ . . . 3 : 144 ( سورهء آل عمران آيهء 144 ) و از اين جهت است كه همين ترك ظاهر گناه فائده اى در نجات نمىبخشد . بلكه بايد ظاهر و باطن را تارك شد كه : وَذَرُوا ظاهِرَ الإثْمِ وَباطِنَه . . . 6 : 120 ( سورهء انعام آيهء 120 ) و نيز عوالم واقعهء در راه صعود و نزول مانند روز و شب و ساعات هريكند ، تا متقدّم [ 43 ] بالمرّة تمام نشود ، و استعداد آن فعليّت

--> [ 43 ] - اين مطلب هيچ جاى شبهه و شكّ نيست كه تا تمام مراتب و درجات عالم پائينتر طىّ نشود به عالم بالاتر نتوان صعود نمود . و ليكن دو نكته در اينجا قابل توجّه است : نكتهء اول : آنكه اقامت در عالم بالاتر متوقف است بر اقامت عالم پائينتر و امّا صرف اطَّلاع موقّتى و حصول مجرد حال و ادراك بعضى از خصوصيّات آن متوقف بر اقامت در عالم پائينتر نيست مثلا كسى كه بخواهد در عالم عقل اقامت كند بايد حتما از جميع مراحل عالم مثال عبور كرده باشد و ليكن ممكن است بر كسى كه از مثال عبور نكرده باشد به طور حال بعضى از خصوصيّات و آثار عالم عقل هويدا گردد . و هكذا الامر نسبت به عالم عقل با عالم لاهوت . نكتهء دوم : آنكه عبور از عالمى مستلزم اطلاع بر جميع آثار و خصوصيّات آن عالم نيست چه بسا ممكن است افرادى از عالم مثال عبور كنند بدون آنكه مكاشفات صوريّهء ملكوتيّه به طور تفصيل براى آنها پيدا شود بلكه فقط به واسطهء منامات بعضى از صور مثالى را ادراك كنند ، يا در خواب كشف بعضى از امور مثالى از ماضى و آينده براى آنها بشود ، چنانچه از مرحوم آية الحق آقاى حاج ميرزا على آقا قاضى رضوان اللَّه عليه نقل است كه مىفرمودند : مرحوم شيخ زين العابدين سلماسى كه از مقربان و اخصّاء مرحوم آية اللَّه سيّد مهدى بحر العلوم بوده است تمام مكاشفاتش در خواب بوده است . بلى براى عبور از عالمى اطلاع و كشف اجمالى بر آثار و خصوصيّات آن عالم حتمى است .